دربارۀ مجموعه گام به گام با امام؛ مجموعۀ گفتارها و مصاحبه ها و مقالات سید موسی صدر
مجموعۀ گام به گام با امام مجموعۀ گفتارها و مصاحبه‌ها و مقالات سید موسی صدر است که در 12 مجلد تنظیم شده است. نُه جلدِ نخست از دو بخش تشکیل شده است: بخش نخستِ هر مجلد، روزنگارِ فعالیت‌های امام به ترتیب تاریخی است و بخش دوم آن، گفتارها و مصاحبه‌ها و مقالاتِ متعلق به وقایعِ مذکور در بخشِ نخست است. جلد دهم گزیدۀ سوره‌ها و آیاتی از قرآن کریم است که امام بنا به مناسبت و موضوعِ روز، انتخاب و تفسیر کرده است. جلد یازدهم مباحث اعتقادی و سیرۀ معصومان و جلد دوازدهم مباحثی دربارۀ جنبش أمل و زمینه‌های ظهور و ابعاد آن و نیز درس‌گفتارها و مباحث سیاسی و اقتصادی امام در کلاس‌های اعضای ارشد جنبش أمل است.
سال 1396 خورشیدی پایان انتظار علاقه‌مندان به اندیشه و عمل امام موسی صدر بود. چه در زمستان این سال، مجموعۀ گام به گام با امام رونمایی شد. این مجموعه ترجمۀ مجموعۀ دوازده جلدی مسیرة الإمام السید موسی الصدر است که به کوشش آقای یعقوب ضاهر گردآوری و به همت جنبش امل منتشر شده است. بعد از قریب به نه سال تلاش، در سال 2000 میلادی نوبت نخست این مجموعه به چاپ رسید. در فاصلۀ 14سالۀ میان چاپ اول تا چاپ دوم، گردآورنده به مقالات جدیدی از امام موسی صدر دست یافت که آن مقالات در مجلدی به نام مستدرک به چاپ نخست اضافه شد. در سال 2014 میلادی چاپ دوم مسیره الامام به علاقه‌مندان عرب‌زبان عرضه شد. در این چاپ مقالات جدیدِ مندرج در مستدرکِ چاپ نخست، در جایگاه زمان رویدادشان در مجلدِ خود قرار گرفت. از هنگامی که چاپ اول مجموعۀ عربی به بازار نشر عرضه شد، مؤسسۀ فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر در ایران، در صدد ترجمۀ آن برآمد. مقدمات کار از سال 1386 خورشیدی آغاز شد و ترجمه این مجموعه یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های مؤسسه بود. بنابر اهمیت کار و برای ضبط یکسان اصطلاحات و واژه‌های خاص و اسامی اماکن و اشخاص، پس از مشورت با صاحب‌نظران، تهیۀ شیوه‌نامه‌ای در دستور کار قرار گرفت. علاوه بر ترجمه و ویرایش، تدوین این شیوه‌نامه نیز با اشراف استاد موسی اسوار صورت گرفت. استاد اسوار از اعضای پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی و مترجم آثاری از محمود درویش، نزار قبانی و جبران خلیل جبران است. زبان‌دانی و تسلط به زبان و ادبیات عرب و نگاه دقیق استاد اسوار در بسیاری از گره‌ها، راهگشا بود.
پس از آن بود که با چند مترجم، کار ترجمۀ مجموعه آغاز شد. مهدی فرخیان، مهدی موسوی‌نژاد، مهدی سرحدی، مجید مرادی، علیرضا محمودی، علی حجتی کرمانی، سید محمدمهدی خلیفه سلطانی و احمد ناظم مهم‌ترین مترجمان تیم ترجمه بودند. خانم حورا صدر نیز هم‌زمان بازبینی و تطبیق متن فارسی و عربیِ همۀ مجلدات را بر عهده گرفتند.
ویرایش متن در دو مرحله صورت گرفت. در مرحلۀ اول الهام اشجع و پژمان واسعی ویرایش فنی؛ و در مرحلۀ بعدی ویرایش نهایی را مهدی موسوی‌نژاد و مهدی فرخیان به عهده داشتند. نرگس عباسپور و زهره فرزانه از ابتدا با حروفچینیِ ترجمه‌ها و اعمال اصلاحات ویرایشی همراه مؤسسه بودند. از نیمۀ سال 1395 خورشیدی مجلدات برای نمونه‌خوانی آماده شد. زهره فرزانه، نوشین معین و نسرین قدرتی نمونه‌خوانان این دوازده جلد بودند که تمام سعی خود را کردند تا این اثر با کمترین اشکال منتشر شود.
پس از این مرحله بود که سهیلا کوهنورد و الهام عمیدی‌فر، متن را در 12 جلد در قطع وزیری صفحه‌آرایی کردند و هم‌زمان مهرداد موسوی طراحی جلد، عنوان و صفحات اول مجموعه را آماده کرد. بخش طراحی هنری اثر را گروه خانۀ طراحی آ چهار با مدیریت هنری مهدی جوادی نسب به عهده داشت.
پس از طی این مراحل، مجموعۀ گام به گام با امام که در 12 جلد آمادۀ چاپ شده بود، به ناظر فنی چاپ، سید محمد فروغی سپرده شد و ایشان و گروه‌شان، با دقت‌تمام این مجموعه را برای رونمایی در ششم اسفند 1396 خورشیدی آماده کردند. مراسم رونمایی در این روز و در کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران برگزار شد. با چاپ این مجموعه، مؤسسۀ فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر در جامعه ایران، وارد حوزۀ پژوهش در اندیشه و عمل امام موسی صدر شده است. با چاپ مجموعۀ گام به گام با امام گنجینۀ ارزشمندی در حوزه‌های مختلف صدرپژوهی از جمله دین‌شناسی، اندیشۀ سیاسی، تاریخ شیعیان، تاریخ لبنان، تاریخ خاورمیانه، اعراب و اسرائیل، مسئلۀ فلسطین، جغرافیای سیاسی خاورمیانه، تمدن اسلامی و... در دسترس علاقمندان قرار گرفته است.
طیبه ولی‌بغدادی
مسئول انتشارات مؤسسۀ فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر

این پیشگفتار را رئیس محترم پارلمان لبنان، جناب نبیه بری، اختصاصا برای ترجمۀ فارسی این مجموعه به قلم آورده اند.
او آن دانشمندِ مجتهدِ اندیشمندِ محققِ گفتوگومدارِ مباحثهگرِ باریکبینی است که در ارائۀ راهحل مسائل پیچیدۀ علمی مجابکننده و در فقه و اصول برجسته است، همو که دانش و معارفش را از محضر بزرگمردان - اعلیالله مقامهم الشریف - کسب کرده است.
او آن دانشمندِ یگانه است که از همان گام نخست در پیِ ارتقای سطح آگاهی اسلامی مردم بود، چندانکه از سوداگری با دین در راه دنیا جلوگیری کند و از اسلام ارزشی برای خدمت به انسان و جامعه سازد.
او آن مجاهدِ نمونۀ بینظیر است که ژرفای حوادث لبنان را کاویده و آزموده است؛ چه آن چالشها که تمامیّت ارضی این کشور را تهدید میکند و در دولت تجاوزگر اسرائیل جلوهگر است و چه آن چالشها که بر گسترۀ جامعۀ او خیمه زده و جلوهگاه آن محرومیت و سوداگری نظام حکومتی بر پایۀ فرقهگرایی سیاسی است.
او کوشید تا محرومیت را از وضعیتی ایستا به جنبشی فعال در راه تحقق عدالت و برابری و حقوق بشر مبدل سازد، با مشارکت در هر زمینهای که حیات دولت و جامعه را میسازد و حقوق آن را بهتمامی استیفا میکند. او مجلس اعلای شیعیان لبنان را تأسیس کرد تا از تضییع منافع و حقوق شیعیان جلوگیری کند و بنیاد و بنای برابری شیعیان با دیگر فرقههای لبنان را نیک بنشاند. او جنبش محرومان و أمل (أفواج مقاومت لبنانی) را تأسیس کرد تا نشان دهد که این جنبشِ لبنانیها به سوی آیندۀ بهتر است و تا تجاوزهای اسرائیل را دفع و از حاکمیت ملی لبنان در زمین و دریا و هوا حفاظت کند.
او برای همۀ مسائل مطرحِ لبنان راهحلهایی ملی عرضه داشت. نخست خواستار لغو فرقهگرایی سیاسی شد و تأکید کرد که لبنان وطن ابدیِ همۀ لبنانیهاست. با هرگونه تضییع حقی از ثروت لبنان و خاک لبنان در برابر دشمن مخالفت ورزید و خواستار رشد و توسعۀ مناطق روستایی و بازتولید نظام سیاسی کشور مطابقِ
قانون انتخاباتی سراسری شد و در پی تفکیک وکالت از وزارت بود تا از کمرنگ شدنِ دموکراسی جلوگیری کند و زمینۀ تقویت پارلمان را در نظارت بر دولت و بازخواستِ آن فراهم سازد. او همواره بر اصلاح نظام اداری و توسعۀ مسئولیتهای قوۀ مقننه و اشتمال آن بر برنامهریزی برای آینده تأکید داشت. بر تأسیس وزارت امور مهاجران و کشف ثروتهای طبیعیِ زمینی و دریایی لبنان و محافظت از آبهای جاری لبنان و سرمایهگذاری در آنها،خاصه رودخانۀ لیطانی، نیز تأکید میکرد. همچنین، خواستار ساختن سدی هشتصد متری و آبیاری کرانۀ جنوبی رودخانۀ لیطانی بود. خواستۀ دیگرِ او تأسیس شبکهای از مؤسسات آموزشی در تمامی مناطق محروم و اهتمام به محرومان در ارتفاعات و بِقاع و عَکار و حومۀ شهرها بود.
به مسئلۀ فلسطین عنایتی خاص داشت، به این اعتبار که «اسرائیل شر مطلق است و همکاری با آن حرام است.» به تأیید مقاومت مردم فلسطین اهتمام داشت و خواستار آن بود که کشورهای عربی و اسلامی در برابر گرایش اسرائیل به یهودیسازی، ازجمله تلاش برای یهودیسازی قدس و تجاوز به مقدسات اسلامی و در صدر آنها مسجدالأقصی و نیز تجاوز به مقدسات مسیحی و در رأس آنها کلیسای قیامت، موضعی محکم اتخاذ کنند.
او از منادیان وحدت اسلامی است. از مراجع دینی اسلام در الأزهر و نجف و قم درخواست داشت که مسئولیتپذیر باشند و میان مذاهب اسلامی وحدت ایجاد و از تفرقه جلوگیری کنند و با اقدامات دشمن برای فتنهافکنی میان مسلمانان به مقابله برخیزند. او به سرتاسر کشورهای عربی رفت، خاصه به قاهره و دیدار از الأزهر و سفر به عربستان سعودی، تا از اندیشۀ وحدت اسلامی حمایت کند.
او همواره برای گسترش همکاریهای اسلامی در همۀ زمینههای مشترک تلاش میکرد، خصوصاً در زمینۀ امنیت قومی که اسرائیل و جهانخواران غربی آن را تهدید میکردند. از توافقنامههای دفاع مشترک اسلامی و بهطور ویژه از طرحهای توسعۀ مشترک اسلامی حمایت میکرد و تأکید داشت که باید از پایداری نمونۀ منحصربهفرد لبنان که از شیوۀ همزیستی حکایت دارد و نیز از تقویت مقاومت جنوب لبنان و همۀ لبنانیان در برابر جنگهای اسرائیل حمایت و دفاع کرد.
در سطح بینالملل،او را شخصیتی باهوش، اهل گفتوگو، فرهیخته و با آگاهی ژرف از کتابهای آسمانی میشناسند. در راه انسان در سرتاسر جهان، خاصه در مشرق، از کلیساهای شرق و غرب و واتیکان دیدار کرده است، زیرا انسان را ثروت اصلی جهان، نه فقط لبنان، میداند.
نه ما میتوانیم و نه هیچکس دیگر که امام موسی صدر را نیک بشناسیم. آنچه گذشت، مختصری از شخصیت منحصربهفرد اوست. نظام سیاسی جهان عرب نتوانست مواضع و حرکت پویای این شخصیت را تاب بیاورد و هم از این رو، از طریق دامی که نظام منحل قذافی گسترده بود، به ربودن او در 31 اوت 1978اقدام کرد. امروزه، جهان اسلام و جهان عرب تاوان ربودن و غیاب این شخصیت انسانی و اسلامی را میدهد؛ شخصیتی که اندیشه و راهش در برخورد با تروریسم اسلامنمایانۀ دربهدر کنندۀ ویرانگری که در پهنای بلاد اسلام منتشر است، پیشرو بود. او نظامهای سیاسی عربی و جهانی را از بافتن طناب دارشان با دست خود برحذر میداشت، کاری که از طریق کمکهای مالی و تسلیحاتی به گروههای تروریستی، و نیز چشمپوشی از پیوستن افراد و رسیدن امکانات به آنها از طریق مرزهای ملی و منطقهای و قارهای، صورت میگرفت.
امیدواریم که ترجمۀ این مجموعه به زبان فارسی انگیزهای برای ترجمۀ آن به زبانهای عمدۀ دنیا باشد تا بشر به تمامی از برخی راهحلها که این امام برای شکوفایی انسان پیشنهاد کرده است، باخبر شود.
و در پایان، خطاب به تو می گوییم ای امام و ای سید ما. این میراث برجامانده از تو طبلۀ عطار است که از پراکندن رایحه و شمیم خوش بر راه نورانی تو دمی باز نمیایستد و پویندگان و مشتاقان پیمودن این راه را همراه و راهنما خواهد بود، و سفر، آن اشتیاق بی پایان، تصویر چهرۀ توست نقشبسته در هر ذهن و مخیّلهای، و آوای توست آن رؤیایی که در هر سو طنین افکنده است. تویی رایت عزت و کرامت که همواره در اهتزاری، به ترنم نسیم آرزوها و وعدههایی که دیر نپاید و به حقیقت گراید، ای همیشه حاضر در میان ما، و ای هماره بازآینده به سوی ما.
نبیه بری
بیروت
فروردین 1396/ مارس 2017

از هنگامی که در هیئت مرکزیِ جنبش أمل مسئولیت تشکیلات را عهدهدار شدم، اندیشۀ جمعآوری کتاب مسیرة الإمام السید موسی الصدر ذهنم را به خود مشغول کرده بود. آن زمان، به هنگام تألیف و تدوین سرفصلهای دورههای آموزشی، بس ضروری مینمود که ابعاد گوناگون اندیشۀ امام صدر نیز در متنِ آن جای گیرد. اما با این معضل مواجه بودم که هیچ منبع شناختهشده و منظم و مستندی نیست که به این موضوع پرداخته باشد. متعاقباً این سؤالات در ذهنم شکل گرفت: آیا میراث امام موسی صدر از بین رفته یا در حال از بین رفتن است؟ آیا در معرض خطر تحریف و مصادره است؟ آیا سزاوار نیست که از اندیشه و راه این اندیشمند حفاظت شود؟ چگونه میتوان سرگذشت امام موسی صدر را تألیف و تدوین کرد و آن را در اختیار نسلهای آینده قرار داد؟
این پرسشها سبب شد که در تاریخ 7/1/1991 نامهای بنویسم و آن را برای عدهای از همراهان و نزدیکان امام صدر بفرستم و آنان را به نشست و گفتوگو برای تنظیم میراث امام دعوت کنم. این بار نیز دیدم که بر خلاف انتظار جز عدهای اندک به درخواست من پاسخ ندادند. پس از برگزاری پارهای جلسات با عدهای علاقهمند، بنا به تصمیم دفتر تشکیلاتی جنبش أمل، گروهی داوطلب و آزاد با مسئولیت اینجانب تشکیل شد. اعضای گروه از این قرار بودند: آقایان حسین شرفالدین، یوسف دیب، جهاد بنوت، زکی جمعه، یحیی الزین، رمزی حماده.
میان اعضا تقسیم مسئولیت شد تا منابع جستوجو و جمعآوری و نوارهای مستند مکتوب و روزنگارها نوشته شود. کار گروه از 13/5/1991 آغاز شد. من با توجه به کمبود وقت، به نظارت بر جلسات و راهنمایی اعضا و هدایت کارها بسنده کردم.
در اواخر سال 1991، از مسئولیت تشکیلاتی در هیئت مرکزی جنبش کناره گرفتم. در نتیجه، فرصت برای سرپرستی کار و اهتمام اساسی به آن دوچندان شد. بهخصوص که به علت برخی اختلاف نظرها گروه درگیر مشکلاتی شده بود، زیرا به سبب طولانی شدن روند کار، برخی بر آن بودند که به آنچه از مستندات و روزنگارها و تصاویر و سخنرانیها فراهم آمده و در دست بررسی بود، اکتفا شود و فقط همانها منتشر گردد. اما نظر من این بود که کار ادامه یابد تا به هرآنچه امام گفته یا رهاورد او بوده است، دست یابیم، تا حاصل به قدر کافی کامل باشد.
در اوایل سال 1995 ماحصلِ گروه را جمع و شخصاً ورود کردم و بر همۀ جوانب کار متمرکز شدم. دریافتم که کاستیهای بسیار در کار است و در صدر آنها این بود که آنچه گرد آمده بود، تنها بخش کوچکی از میراث امام بود. دیگر آنکه بر منابع محدودی از روزنامهها و مجلات تکیه شده بود. همچنین، بازنویسی برخی اخبار یا گردآوری تعدادی خبر در یک متن باعث میشد که مستندبودن کار از دست برود. به این علت، به تنظیم مجدد بخش اعظم روزنگارهای موجود مبادرت و برای اسناد چارچوبی خاص مشخص کردم. همزمان به جستوجوی اسناد بیشتر اقدام کردم. در ایران و مصر، به برخی اسناد مهم دست یافتم. در فرانسه، در مرکز فرهنگی استراسبورگ یا یونسکو چیزی نیافتم. در سوریه، برخی روزنگارها را پیدا کردم. همچنین، به بررسی مجدد مطبوعات و نشریات لبنانی پرداختم و نیز در کتابخانۀ دانشگاه امریکایی بیروت و مرکز فرهنگی آلمان و مرکز فرهنگی عرب در لبنان جستوجو کردم و در نتیجه، به بسیاری از اسناد دست یافتم. سرانجام در حازمیه، به پروندههای مجلس اعلای شیعیان دسترس پیدا کردم، هرچند آنجا، به علت اتفاقات داخلی لبنان، در معرض دستبرد و نابودی قرار گرفته بود.
از سال 1995 و در پیشبردِ این کار، آقایان یحیی الزین، در بخش ویرایش فنی و زبانی و غلطگیری، و رمزی حماده در جستوجو و تحصیل اسناد، همراه من بودند.
دست یافتن به اسناد و منابع بسیار دشوار بود، زیرا بر سرِ آنها میان مراکز مختلف کشمکش بود یا بخش بزرگی از آنها به دست کسانی افتاده بود که از آنها مراقبت نمیکردند، یا از ارزش آنها بیاطلاع بودند یا از افشای آنها ممانعت میکردند. همچنین، بخش بزرگی از این اسناد، بنا به صلاحدید ناشر، دستخوش حذف یا چینش مجدد شده بود.
مشکل عمده در نوارهایی بود که شامل سخنان امام در درسهای فرهنگی و تشکیلاتی و سیاسی و اقتصادی بود. این نوارها دستخوش حذف و وصل و درهمآمیختگی و تکرار شده و مقاصد تجاری باعث تعدد و تفاوت نسخههای آنها شده بود. اضافه بر این، نوارهایی بود که به سبب کیفیت بدِ آنها مکتوبشدن متن آنها بهصورت کامل و فهم کلام آنها ممکن نشد و متن ناقص ماند که به آن با علامت (...) اشاره شده است.
در فراهم آوردن دایرةالمعارف امام موسی صدر، این اصول را رعایت کردهایم:
1. رویدادهای روزمره را در بخش روزنگارها آوردهایم، بهگونهای که هر تاریخ موثقی که فعالیتی از امام در آن صورت گرفته، آمده است. اگر آن فعالیت با سخنرانی یا گفتار یا متنی طولانی ارتباط داشته، در سندی ذکر شده که به آن، با عددی مقرر، در آخر خبر اشاره شده است. اسناد در بخش دوم هر سال درج شده و به این ترتیب، روزنگارها و اسناد آنها در یک جلد آمده است و با عددی که به روز و ماه و سال اشاره میکند، مراجعه به آن آسان میشود. میتوان رویدادهای روزمره را از شمارۀ سند یا سند را از شمارۀ روز بازشناخت.
2. در ابتدای هر سند، اطلاعاتی را که برای مستند بودن آن و مراجعه به آن و شناخت مکان و زمان آن لازم است، آوردهایم. این مسئله برای ارتباط واقعیت و فحوای سند ضروری است.
3. آنچه گرد آمده بود و اسناد سالهای مختلف را در مجلدات متعددی تقسیم کردیم و این کار را حتیالمقدور با رعایت تناسب در تعداد صفحات هر مجلد صورت دادیم.
4. گفتارهای تفسیری را بر حسب ترتیب سورهها در قرآن کریم ذکر کردیم، به استثنای سور قصار، که آنها را به خلاف ترتیب ورود آنها در قرآن آوردیم، زیرا امام صدر، در نخستین گفتارهای مربوط به تفسیر این سورهها، به این نوع ترتیب اشاره میکند. گفتارهای اعتقادی را نیز مطابق با ترتیب منطقی و عقیدتی آنها بر حسب شریعت اسلام ذکر کردیم.
5. در این گردآوری، به هرآنچه امام گفته یا انجام داده است و در رسانههای عمومی، چه نوشتاری چه شفاهی و چه دیداری، آمده است، بسنده کردیم و به آنچه دیگران دربارۀ او گفتهاند یا از او میدانند، کاری نداشتهایم، حتی اگر درست و موثق بوده باشد. اگر میخواستیم چنین کنیم، به مجلدات بیشماری نیاز میبود، چون همهجا صحبت از او بود و او همواره در یاد مردم بود. نمایهها و تصاویر را برای مجلدات دیگری گذاشتیم که بعداً منتشر خواهد شد. با وجود حجم بسیار این مجلدات، گمان نمیکنم که بیش از نود درصد از میراث امام صدر را فراهم کردهایم. ما مصممیم این کار را به پایان ببریم و بخشهای باقیمانده را به آن ملحق کنیم.
6. در گفتارها و سخنرانیها، صورت اصلی سخن را حفظ کردهایم، حتی برخی عبارات را که به زبان شکسته بیان شده بود، به همان صورت آوردهایم و جز در مواردی که کلمات نامفهوم بود، تغییر ندادهایم. به همین علت، کتاب، محتوی بسیاری از کلمات عامیانه است یا کلماتی که به عنوان غلط شایع استفاده میشود.
اکنون که احساس میکنم بار گران این کار از دوشم برداشته شده است، از همۀ برادران که هریک به قدر توان و علاقه در این کار سهیم بودهاند، تشکر میکنم.
و در نهایت... این جهد و تلاش را
به تو... ای امام مظلوم و در بندِ خائنان و نیرنگورزان و مزدوران،
به تو ای امام محرومان و امام مقاومان و انقلابیان و اصلاحمداران،
و به... جنبش أمل.. جنبش محرومان... جنبش انبیا و اولیا و صالحان و شهدا و مجروحان،
و به... همۀ لبنانیان و اعراب،
و به... هر جنبش رهاییبخشی در جهان،
و به... همۀ انسانها،
تقدیم میکنم.

یعقوب ضاهر
بیروت
دی 1378/ ژانویه 2000